İçindekiler
İş sözleşmesi kural olarak bildirim süresine uyularak feshedilir. Ancak kanun, belirli ağırlıktaki durumlarda taraflara sözleşmeyi derhal sona erdirme yetkisi tanımıştır. Buna haklı nedenle fesih denir.
Haklı nedenle fesih, süreli fesihten iki noktada ayrılır. Birincisi, bildirim süresi beklenmez; sözleşme fesih iradesinin karşı tarafa ulaşmasıyla sona erer. İkincisi, bu yetki yalnızca kanunda sayılan sebeplere dayanılarak ve kısa bir süre içinde kullanılabilir.
Aşağıda işçinin ve işverenin haklı fesih sebepleri, hak düşürücü süreler ile feshin tazminatlar bakımından sonuçları genel hatlarıyla açıklanmaktadır.
İşçinin haklı nedenle fesih hakkı
4857 sayılı İş Kanununun 24. maddesine göre işçi, süresi belirli olsun veya olmasın, aşağıdaki hâllerde iş sözleşmesini sürenin bitiminden önce veya bildirim süresini beklemeksizin feshedebilir.
Sağlık sebepleri: İşin yapılması, işin niteliğinden doğan bir sebeple işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehlikeli hâle gelirse ya da işçinin sürekli olarak yakından ve doğrudan görüştüğü işveren yahut başka bir işçi bulaşıcı veya işçinin işiyle bağdaşmayan bir hastalığa tutulursa.
Ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hâller: Bu bent uygulamada en sık başvurulan gruptur ve şu durumları kapsar:
- İşverenin, sözleşmenin esaslı noktalarından biri hakkında yanlış vasıf veya şartlar göstererek ya da gerçeğe uygun olmayan bilgi vererek işçiyi yanıltması,
- İşverenin, işçinin veya aile üyelerinden birinin şeref ve namusuna dokunacak söz ve davranışlarda bulunması veya işçiye cinsel tacizde bulunması,
- İşverenin işçiye veya ailesinden birine sataşması, gözdağı vermesi, kanuna aykırı davranışa özendirmesi ya da şeref ve haysiyet kırıcı asılsız ağır isnatlarda bulunması,
- İşçinin diğer bir işçi veya üçüncü kişiler tarafından işyerinde cinsel tacize uğraması ve işverene bildirilmesine rağmen gerekli önlemlerin alınmaması,
- Ücretin kanun hükümlerine veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesaplanmaması ya da ödenmemesi,
- Parça başına veya iş tutarı üzerinden ücret kararlaştırıldığı hâlde işçiye daha az iş verilmesi ve aradaki farkın karşılanmaması yahut çalışma şartlarının uygulanmaması.
Zorlayıcı sebepler: İşçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süre ile işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebepler ortaya çıkarsa.
Ücretin ödenmemesi veya eksik ödenmesi, sigorta priminin gerçek ücret üzerinden yatırılmaması ve çalışma koşullarının uygulanmaması uygulamada en sık dayanılan sebepler arasındadır.
İşverenin haklı nedenle fesih hakkı
Kanunun 25. maddesi işveren bakımından dört grup sebep öngörmüştür.
Sağlık sebepleri: İşçinin kendi kastından, derli toplu olmayan yaşayışından veya içkiye düşkünlüğünden doğacak bir hastalığa yakalanması ya da engelli hâle gelmesi durumunda, bu sebeple doğacak devamsızlığın ardı ardına üç iş günü veya bir ayda beş iş gününden fazla sürmesi. Tutulduğu hastalığın tedavi edilemeyecek nitelikte olduğunun ve işyerinde çalışmasında sakınca bulunduğunun Sağlık Kurulunca saptanması da bu kapsamdadır.
Bu bentte sayılanlar dışında hastalık, kaza, doğum ve gebelik gibi hâllerde işverenin bildirimsiz fesih hakkı, bu hâllerin işçinin çalışma süresine göre 17. maddedeki bildirim sürelerini altı hafta aşmasından sonra doğar.
Ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hâller: İşçinin işvereni yanıltması; işverenin veya aile üyelerinin şeref ve namusuna dokunacak söz ve davranışlarda bulunması; işverenin başka bir işçisine cinsel tacizde bulunması; sataşma, işyerine sarhoş veya uyuşturucu madde almış olarak gelmek ya da bu maddeleri işyerinde kullanmak; işverenin güvenini kötüye kullanmak, hırsızlık yapmak, meslek sırlarını ortaya atmak gibi doğruluk ve bağlılığa uymayan davranışlar; işyerinde yedi günden fazla hapisle cezalandırılan ve cezası ertelenmeyen bir suç işlemek; izinsiz veya haklı bir sebebe dayanmaksızın ardı ardına iki iş günü, bir ay içinde iki defa herhangi bir tatil gününden sonraki iş günü yahut bir ayda üç iş günü işe devam etmemek; hatırlatıldığı hâlde görevleri yapmamakta ısrar etmek; kendi isteği veya savsaması yüzünden iş güvenliğini tehlikeye düşürmek ya da işyerine ait makine, tesisat ve eşyayı otuz günlük ücretinin tutarıyla ödeyemeyecek derecede hasara uğratmak.
Zorlayıcı sebepler: İşçiyi işyerinde bir haftadan fazla süre ile çalışmaktan alıkoyan zorlayıcı bir sebebin ortaya çıkması.
Gözaltı ve tutukluluk: İşçinin gözaltına alınması veya tutuklanması hâlinde devamsızlığın 17. maddedeki bildirim süresini aşması.
İşçi, feshin bu bentlerde öngörülen sebeplere uygun olmadığı iddiasıyla Kanunun 18, 20 ve 21. maddeleri çerçevesinde yargı yoluna başvurabilir. Şartları varsa işe iade davası açılması mümkündür.
Hak düşürücü süreler: altı iş günü ve bir yıl
Haklı nedenle fesih yetkisi süresiz değildir. Kanunun 26. maddesine göre, 24 ve 25. maddelerde gösterilen ahlak ve iyi niyet kurallarına uymayan hâllere dayanarak tanınan fesih yetkisi; iki taraftan birinin bu çeşit davranışlarda bulunduğunu diğer tarafın öğrendiği günden başlayarak altı iş günü geçtikten ve her hâlde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl sonra kullanılamaz.
Bir yıllık sürenin bir istisnası vardır: işçinin olayda maddi çıkar sağlaması hâlinde bir yıllık süre uygulanmaz.
Bu süreler hak düşürücü niteliktedir ve yalnızca ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık hâlleri için öngörülmüştür. Sağlık sebepleri ile zorlayıcı sebeplere dayanan fesihlerde altı iş günlük süre işlemez.
Süre, fiilin öğrenildiği günden itibaren başlar. Fiilin araştırılması gereken durumlarda, yetkili makamın konuyu öğrendiği tarih esas alınır. Bu hâller sebebiyle sözleşmeyi öngörülen süre içinde feshedenlerin diğer taraftan tazminat hakları saklıdır.
Bildirim süreleri ve ihbar tazminatı
Haklı nedenle fesihte bildirim süresine uyulmaz. Buna karşılık süreli fesihte, 17. maddedeki bildirim sürelerine uyulması gerekir. Belirsiz süreli iş sözleşmeleri, bildirimin karşı tarafa yapılmasından başlayarak:
- İşi altı aydan az sürmüş işçi için iki hafta,
- Altı aydan bir buçuk yıla kadar sürmüş işçi için dört hafta,
- Bir buçuk yıldan üç yıla kadar sürmüş işçi için altı hafta,
- Üç yıldan fazla sürmüş işçi için sekiz hafta
sonra feshedilmiş sayılır. Bu süreler asgari olup sözleşmelerle artırılabilir.
Bildirim şartına uymayan taraf, bildirim süresine ilişkin ücret tutarında tazminat ödemek zorundadır. Buna ihbar tazminatı denir. İşveren, bildirim süresine ait ücreti peşin vermek suretiyle de sözleşmeyi feshedebilir.
Ödenecek tazminatlar ile bildirim sürelerine ait peşin ücretin hesabında, 32. maddenin birinci fıkrasında yazılan ücrete ek olarak işçiye sağlanmış para veya para ile ölçülmesi mümkün sözleşmeden ve kanundan doğan menfaatler de göz önünde tutulur.
Feshin tazminatlar bakımından sonuçları
Fesih hakkını kimin, hangi sebeple kullandığı sonucu belirler.
İşçi 24. madde uyarınca haklı nedenle feshederse kıdem tazminatına hak kazanır. Ancak sözleşmeyi kendisi sona erdirdiği için ihbar tazminatı talep edemez.
İşveren 25. maddenin II numaralı bendine dayanarak feshederse, işçi kural olarak ne kıdem ne de ihbar tazminatına hak kazanır. Buna karşılık işverenin feshi bu bent dışındaki bir sebebe dayanıyorsa, örneğin sağlık sebeplerine veya zorlayıcı sebeplere dayanıyorsa, kıdem tazminatı doğar.
Fesih hakkının kötüye kullanılarak sözleşmenin sona erdirildiği ve işçinin iş güvencesi hükümlerinin uygulama alanı dışında kaldığı durumlarda ise işçiye bildirim süresinin üç katı tutarında kötüniyet tazminatı ödenir. Bildirim şartına da uyulmamışsa ayrıca ihbar tazminatı gerekir.
Sonuç
Haklı nedenle fesih, dayanağı kanunda sınırlı biçimde sayılmış ve kullanımı kısa sürelere bağlanmış bir yetkidir. Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık hâllerinde altı iş günlük sürenin geçirilmesi, sebep gerçekte mevcut olsa dahi fesih hakkını sona erdirir.
Fesih bildiriminin içeriği, sebebin belgelenmesi ve sürenin hangi tarihte başladığı sonucu doğrudan etkiler. İşçilik alacağı ve tazminatı ile işe iade taleplerinde dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır; iş kazası ve meslek hastalığından kaynaklanan tazminat davaları bu kapsam dışındadır (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3). Her somut olay kendi koşulları içinde ayrıca değerlendirilmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Ücreti ödenmeyen işçi iş sözleşmesini feshedebilir mi?
Ücretin kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesaplanmaması ya da ödenmemesi, 4857 sayılı İş Kanununun 24. maddesinin II numaralı bendinde işçiye derhal fesih hakkı veren hâller arasında sayılmıştır. Bu sebebe dayanarak fesheden işçi kıdem tazminatına hak kazanır. Ücretin ödenmediğinin banka kayıtları, bordrolar ve yazışmalarla ortaya konulması önem taşır.
Altı iş günlük süre hangi tarihte başlar?
Süre, karşı tarafın ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışta bulunduğunun öğrenildiği günden itibaren işlemeye başlar. İş günü esas alındığından hafta tatili ve genel tatil günleri hesaba katılmaz. Olayın soruşturulması gereken hâllerde sürenin, feshe yetkili makamın durumu öğrendiği tarihten itibaren başladığı kabul edilir. Her hâlde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl geçmesiyle fesih hakkı düşer; işçinin olaydan maddi çıkar sağladığı durumlarda bu bir yıllık süre uygulanmaz.
Devamsızlık nedeniyle yapılan fesih hangi şartlara bağlıdır?
İşçinin izin almaksızın veya haklı bir sebebe dayanmaksızın ardı ardına iki iş günü, bir ay içinde iki defa herhangi bir tatil gününden sonraki iş günü yahut bir ayda üç iş günü işe devam etmemesi haklı fesih sebebidir. Devamsızlığın tutanakla belgelenmesi ve işçiden savunma istenmesi uygulamada aranan adımlardır. Devamsızlığın haklı bir sebebe dayandığının ortaya konulması hâlinde fesih geçersiz hâle gelebilir.
Haklı nedenle feshedilen işçi işe iade davası açabilir mi?
İşveren 25. maddeye dayanarak fesih yapmışsa, işçi feshin bu bentlerde öngörülen sebeplere uygun olmadığı iddiasıyla yargı yoluna başvurabilir. Bunun için iş güvencesi kapsamında bulunmak, yani otuz veya daha fazla işçi çalıştıran bir işyerinde en az altı aylık kıdemle belirsiz süreli sözleşmeyle çalışıyor olmak gerekir. Başvuru, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya yapılır.
İlgili Mevzuat
- 4857 sayılı İş Kanunu m. 17
- 4857 sayılı İş Kanunu m. 24
- 4857 sayılı İş Kanunu m. 25
- 4857 sayılı İş Kanunu m. 26
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3